Έφυγε από τη ζωή ο Γκούντερ φον Χάγκενς, ο δημιουργός του Body Worlds που δίχασε τον κόσμο

Ο Γκούντερ φον Χάγκενς, ο Γερμανός ανατόμος που προκάλεσε παγκόσμια συζήτηση με την τεχνική της πλαστινοποίησης και τις εκθέσεις Body Worlds, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 81 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που δίχασε όσο λίγα στον χώρο της επιστήμης και της τέχνης. Ήταν ο άνθρωπος που κατάφερε να μετατρέψει το ανθρώπινο σώμα από αντικείμενο μελέτης σε δημόσιο θέαμα. Δεν παρουσίασε αναπαραστάσεις ή κέρινα ομοιώματα, αλλά πραγματικά ανθρώπινα σώματα, διατηρημένα με μια πρωτοποριακή τεχνική, τοποθετημένα σε στάσεις που αποκάλυπταν την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ανατομίας. Για άλλους ήταν ένας πρωτοπόρος που έφερε τη γνώση πιο κοντά στο κοινό. Για άλλους, ένας δημιουργός που ξεπέρασε τα όρια ανάμεσα στην επιστήμη, την τέχνη και την εμπορευματοποίηση του θανάτου.

Η πλαστινοποίηση που άλλαξε την ανατομία

Η μεγάλη τομή στην καριέρα του ήρθε το 1977, όταν ο φον Χάγκενς ανέπτυξε την τεχνική της πλαστινοποίησης στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης. Η μέθοδος αυτή βασίζεται στην αντικατάσταση των υγρών και των λιπών ενός νεκρού σώματος με ειδικά πολυμερή υλικά, όπως ρητίνες και σιλικόνη. Το αποτέλεσμα είναι ένα σώμα που μπορεί να διατηρηθεί για δεκαετίες, χωρίς να αποσυντίθεται, επιτρέποντας την αναλυτική μελέτη μυών, οργάνων, αγγείων και νευρικού συστήματος. Η τεχνική του αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο στην ιατρική εκπαίδευση, καθώς έδωσε τη δυνατότητα σε φοιτητές και επιστήμονες να εξετάζουν την ανθρώπινη ανατομία με έναν τρόπο που μέχρι τότε ήταν δύσκολο να επιτευχθεί. Όμως ο φον Χάγκενς δεν σταμάτησε εκεί.

Από το 1995, όταν παρουσιάστηκαν οι πρώτες εκθέσεις Body Worlds, εκατομμύρια άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο πέρασαν τις πόρτες των μουσείων για να δουν κάτι που μέχρι τότε παρέμενε κρυμμένο. Σώματα σε στάσεις καθημερινής δραστηριότητας, όπως το περπάτημα, το τρέξιμο ή το παιχνίδι, αποκάλυπταν το εσωτερικό του ανθρώπινου οργανισμού. Η εικόνα ενός αθλητή χωρίς δέρμα, ενός σώματος που έδειχνε την κίνηση των μυών ή ενός οργάνου εκτεθειμένου μπροστά στα μάτια των επισκεπτών δημιούργησε μια νέα μορφή επιστημονικής παρουσίασης.

Ο ίδιος υποστήριζε ότι στόχος του ήταν να «δημοκρατικοποιήσει την ανατομία» και να βοηθήσει τους ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα το σώμα τους. Πράγματι, το Body Worlds κατάφερε να φέρει την ανατομία έξω από τα πανεπιστήμια και τα ιατρικά εργαστήρια, μετατρέποντάς την σε εμπειρία για το ευρύ κοινό.

Η επιτυχία όμως συνοδεύτηκε από έντονες αντιδράσεις. Το βασικό ερώτημα που τέθηκε ήταν αν η έκθεση ανθρώπινων σωμάτων αποτελεί μορφή εκπαίδευσης ή αν μετατρέπει τον θάνατο σε θέαμα. Οι επικριτές του φον Χάγκενς υποστήριξαν ότι ο τρόπος παρουσίασης των σωμάτων, με θεατρικές στάσεις και σκηνικά στοιχεία, ξεπερνούσε τα όρια της επιστημονικής ενημέρωσης. Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσαν ζητήματα σχετικά με την προέλευση ορισμένων σωμάτων, ενώ ο ίδιος επέμενε ότι τα σώματα των εκθέσεων προέρχονταν από ανθρώπους που είχαν δώσει τη συγκατάθεσή τους όσο βρίσκονταν στη ζωή. Η διαμάχη γύρω από το έργο του δεν σταμάτησε ποτέ, καθώς το Body Worlds βρέθηκε συνεχώς ανάμεσα σε δύο κόσμους: την επιστήμη και το θέαμα.

Ο άνθρωπος πίσω από το σκάνδαλο και η τελευταία του επιθυμία

Ο Γκούντερ φον Χάγκενς γεννήθηκε το 1945 και μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία. Η ζωή του είχε ήδη στοιχεία περιπέτειας πριν γίνει παγκοσμίως γνωστός. Επιχείρησε να διαφύγει στη Δύση, συνελήφθη και φυλακίστηκε ως πολιτικός κρατούμενος, πριν απελευθερωθεί το 1970. Αργότερα ακολούθησε την πορεία της ιατρικής και της ανατομίας, δημιουργώντας ένα έργο που θα τον έκανε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους αλλά και αμφιλεγόμενους επιστήμονες της εποχής του. Με το χαρακτηριστικό μαύρο καπέλο του και την ιδιαίτερη δημόσια παρουσία του, δημιούργησε μια εικόνα που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον μύθο γύρω από το πρόσωπό του.

Ο φον Χάγκενς είχε δηλώσει εδώ και χρόνια ότι επιθυμούσε και το δικό του σώμα να υποστεί πλαστινοποίηση μετά τον θάνατό του. Η επιθυμία αυτή αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό τέλος μιας ζωής αφιερωμένης στη σχέση ανθρώπου, σώματος και θανάτου. Ο άνθρωπος που έκανε εκατομμύρια επισκέπτες να κοιτάξουν μέσα στο ανθρώπινο σώμα, επέλεξε να ακολουθήσει ο ίδιος τον ίδιο δρόμο. Ο Γκούντερ φον Χάγκενς δεν άφησε απλώς μια ιατρική τεχνική. Άφησε ένα δύσκολο ερώτημα: πού τελειώνει η γνώση και πού αρχίζει το θέαμα; Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά του, όχι μόνο τα σώματα που διατήρησε, αλλά η συζήτηση που προκάλεσε για το πώς βλέπουμε τη ζωή, τον θάνατο και το ανθρώπινο σώμα.